Σπηλαιώδεις Ναοί του ορους Όιτη

Κατά μήκος του όρους Όιτη υπάρχουν σπηλαιώδεις ναοί, ιστορημένοι αφιερωμένοι στην Παναγία η εις την Αγία Μάρτυρα Ιερουσαλήμ. (Αρσαλή).

1. Ο σπηλαιώδης Ναός της Παναγίας Προυσιωτίσσης έναντι του χωρίου Βαρδάτες τον οποίο ανακαίνισαν εσχάτως οι Σιδηροδρομικοί και τον έχουν ως αγίασμά των. Εκεί θαυματουργικως βρέθηκε το 1711 η Ιερά Εικών της Παναγίας. Υπάρχουν αξιόλογες τοιχογραφίες των ετών 1711 και 1748. Ο Ναός περιβάλλεται από Μοναστηριακό συγκρότημα.

2. Η αγία Ιερουσαλήμ ( Αρσαλή) Απάτης. Ευρίσκεται άνωθεν της πόλεως Υπάτης σε απόκρημνη περιοχή (1150 μ. υψόμετρο) στην οποία ανεβαίνει κανείς με αλυσίδες. Ο Ναός έχει μερικές τοιχογραφίες. Πανηγυρίζει κάθε χρόνο την Πέμπτη του Πάσχα όπου ανεβαίνουν οι χριστιανοί και ξενυχτούν εις τιμήν της αγίας.

3. Η αγία Ιερουσαλήμ ( Αγιαρσαλη) Τιθορέας. Ευρίσκεται σε απόκρημνο βράχο του Παρνασσού. Εσωτερικά ο Ναός έχει τόξο, λιθόκτιστο και πετρόκτιστο τέμπλο με εικόνες νεώτερες. Επάνω από τον σπηλαιώδη Ναό υπάρχει άλλη σπηλιά πού ονομάζεται "το κελί του παππού. Φαίνεται ότι στη σπηλιά αυτή κατοικούσε Ιεροσολυμίτης Μοναχός η ασκητής.

Γενεσίου της Θεοτόκου Δαμάστας

Η Ιερά Μονή Δαμάστας αφιερωμένη στο Γενέθλιον της Θεοτόκου βρίσκεται στις πλαγιές του Καλλίδρομου σε ύψος 580 μ. και είναι γυναικεία. Η πρώιμη ιστορία της μας είναι άγνωστη. Το καθολικό είναι του 11ου αιώνα με Αγιογραφίες του 1818. Μία επιγραφή που βρίσκεται πάνω από το εσωτερικό ανώφλι της κεντρικής πύλης, μας πληροφορεί, ότι ο ναός έχει αναγερθεί δαπάνης του Καπετάν Ιωάννη Δυοβουνιώτη. Η Μονή έχει υποστεί πολλές καταστροφές η μεγαλύτερη έγινε στα χρόνια του '21 όταν πυρπολήθηκε από τους Τούρκους. Κατά την πυρπόληση αυτής καταστράφηκαν τα πολύτιμα κειμήλια και η βιβλιοθήκη της Μονής. Η ανοικοδόμησή της οφείλεται στις προσφορές των ευσεβών χριστιανών.
Η Ιερά Μονή Δαμάστας καθώς και η γύρω από αυτήν περιοχή έπαιξαν μεγάλο ρόλο στους προεπαναστατικούς και επαναστατικούς χρόνους. Τη Μονή χρησιμοποίησαν ως ορμητήριο πολλοί οπλαρχηγοί όπως ο Καπετάν Πανουργιάς, Ο Διάκος και ο Δυοβουνιώτης. Ο ηγούμενος της Μονής Νεόφυτος όπως και πολλοί μοναχοί έπεσαν μαχόμενοι στο πλευρό του Διάκου στη μάχη της Αλαμάνας. Εκεί κοντά στη θέση Χαλκομάτα στη Δεσποτόβρυση σκοτώθηκε ο επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας. Στο Ελευθεροχώρι είχαν το στρατόπεδό τους ο Οδυσσέας Ανδρούτσος και ο Γκούρας και από εκεί ξεκίνησαν για να πατήσουν το Πατρατζίκι (Υπάτη).

Άγιος Αθανάσιος Αταλάντης (Χάμαϊ Θανάσης)

Βορειοδυτικά και σε μικρή απόσταση από τη βρύση «Μπουδοβάτσα» βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου, ενοριακή εκκλησία της Αταλάντης, κατά τα χρόνια της τουρκοκρατίας, άγνωστο από πότε, αλλά οπωσδήποτε πολύ προ του 1800.
Ήταν υπόγεια νεκρική κρύπτη Ρωμαϊκών χρόνων μεταβληθείσα εις εκκλησίαν.
Η είσοδος είναι στη δυτική πλευρά και κατέρχεται κανείς στο εσωτερικό της εκκλησίας με εσωτερική ημικυκλική σκάλα με τέσσερα σκαλοπάτια. Στον περίβολο της εκκλησίας γινόταν η ταφή των νεκρών, πιθανόν μέχρι το 1800.

Ιερό Ησυχαστήριο Οσίου Γρηγορίου Στρογγύλης

 

Στο βόρειο Ευβοϊκό κόλπο απέναντι από την Ιερά Μονή της Μεταμορφώσεως Καμένων Βούρλων στο ακατοίκητο νησί "Στρογγυλή υπάρχουν τα ερείπια του ησυχαστηρίου του Οσίου Γρηγορίου του Μυροβλήτου πού έζησε τον 11ο αιώνα και ετάφη εντός του Ιερού Ναού.
Στο κτιριακό συγκρότημα διακρίνονται σήμερα ο Ναός της Παναγίας, ο τάφος του Οσίου Γρηγορίου, τα κελλιά, η είσοδος, τα πελώρια τείχη και άλλα.
Γύρω από τα ερείπια του ησυχαστηρίου υπάρχει πλήθος θραυσμάτων κεράμων, ογκόλιθοι και πολλοί πωρόλιθοι από τα κτίρια του ησυχαστηρίου. Το μνημείο χρήζει ιδιαιτέρου ενδιαφέροντος.


Βιογραφία:

Ο Όσιος Γρηγόριος, ήταν γόνος επίσημης οικογένειας χριστιανών της περιοχής του σημερινού Μυστρά και έζησε κατά τον 11ο μ.Χ. αιώνα. Από μικρός διδάχθηκε τα ιερά γράμματα και επέδειξε ζήλο για τη μοναχική ζωή.
Σε ηλικία 16 ετών, αποφάσισε να εγκαταλείψει τα εγκόσμια και να αποσυρθεί σε μοναστήρι, χωρίς όμως να του το επιτρέψουν οι γονείς του. Αργότερα, ακολούθησε μια ομάδα μοναχών – επισκεπτών του Μυστρά, με σκοπό να προσκυνήσει μαζί τους, τους Αγίους Τόπους. Απρόβλεπτοι όμως λόγοι, τους οδήγησαν στη Ρώμη. Εκεί ο νεαρός Γρηγόριος γίνεται μοναχός, σε κάποια Ιερά Μονή της περιοχής.
Αργότερα αναχωρεί για τους Αγίους Τόπους, και στη συνέχεια φθάνει στη Νίκαια της Μικράς Ασίας και από εκεί μεταβαίνει στη Θράκη, Μακεδονία για να εγκατασταθεί τελικά στην Εύβοια. Η παρουσία του γεμάτου από τη Θεία Χάρη Γρηγορίου στη μικρή πόλη του Ωρεού, ξεσηκώνει παλλαϊκό συναγερμό. Ο Ιερός Ναός που έμενε, κατακλυζόταν καθημερινά από πλήθη πιστών, που πήγαιναν στον Όσιο για να ακούσουν το κήρυγμά του και τις βαθυστόχαστες συμβουλές του.
Πολύ γρήγορα όμως, για να αποφύγει την τιμή που του έκαναν οι άνθρωποι και για να βρει την πολυπόθητη ησυχία, φεύγει από τον Ωρεό και εγκαθίσταται σε ένα πολύ μικρό νησάκι, τη νήσο Στρογγυλή, το οποίο ανήκει στο συγκρότημα των Λιχαδονήσων στο Βορειοδυτικό άκρο της Ευβοίας. Δεν άργησε όμως το νέο αυτό κρησφύγετο του Οσίου Γρηγορίου να γίνει γνωστό και να προστρέχουν σ’ αυτόν πλήθη πλουσίων και φτωχών, Ιερείς και Αρχιερείς και Μοναχοί, για να διδαχθούν απ’ αυτόν την οδό της μετανοίας και ν’ ακολουθήσουν το παράδειγμά του.